Gągolin – rozwój i struktura osadnicza od średniowiecza do XIX wieku.

Wieś Gągolin leży na terenie dawnego arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W średniowieczu rozciągały się tu wielkie przestrzenie nieużytków oraz niewielkie łąki w okolicach Łowicza, które stopniowo zaczęto kolonizować. W tym celu w 1360 roku wydano – za zgodą kapituły gnieźnieńskiej – przywilej lokacyjny, na mocy którego sołectwo otrzymał za określoną sumę pieniędzy mężczyzna imieniem Mikołaj. Z jego imienia miała wywodzić się pierwotna nazwa wsi Mikołajewice[1]. Bardzo szybko ta  nowa wieś zatraciła swą pierwotną  nazwę zmieniając  na  Gangolino[2] - obecnie Gągolin.

W dokumentach z końca XIV i XV wieku znajdujemy wzmianki o obowiązkach mieszkańców Gągolina wobec arcybiskupa. Chłopi byli zobowiązani do oddawania czynszów w formie naturalnej (zboża, owsa, jaj, sera) oraz pieniężnej, np. po 5 łutów z łanu. Część dochodów przypadała na kasztelana, sędziego i notariusza. W dokumentach z 1433 roku, za rządów arcybiskupa Wojciecha Jastrzębca, wzmiankowano także o przeznaczeniu dziesięciny z Gągolina na utrzymanie dwóch kaznodziejów w pobliskiej kolegiacie w Łowiczu[3].

Wieś graniczyła z Kozłowem i Dębskiem. Granice były jednak słabo oznaczone i często naruszane, co prowadziło do sporów sąsiedzkich[4]. W 1531 roku we wsi funkcjonowało kilka łanów ziemi. Chłopi oddawali corocznie daniny zbożowe[5] .

W 1641 roku wieś liczyła 31 domów [6]. W roku 1761, według zapisków Archiwum Kapituły Gnieźnieńskiej (AKG, Rpp. 163), w Gągolinie mieszkały liczne chłopskie rodziny gospodarujące na przydzielonych im działkach ziemi. Wśród nich byli m.in.: Paweł Bednarz, Franciszek Kuczek, Michał Bartosz, Antoni Syperek, Marcin Gruzin, Wawrzon Gruzin, Sebastian Wochnio, Jakub Gruzin, Urban Bartosz, Wawrzyniec Łukawski, Wawrzyniec Gruziel, Wojciech Kowalik, Antoni Gruziel, Piotr Wrona, Maciej Bury, Antoni Bury (karczmarz), Antoni Barbon, Augustyn Gruziel, Wawrzyniec Bury, Jakub Smok, Wojciech Sędzi, Franciszek Skoneczny, Oleksy Mroczek, Antoni Klepacki oraz Szczepan Stachulski. Wieś posiadała pełny łan ziemi, który dzielił się na 20 zagonów. Zagon był dawną jednostką powierzchni rolnej. W zależności od regionu mógł mieć od ok. 0,1 do 0,25 hektara. Przyjmuje się, że w Gągolinie jeden zagon obejmował średnio od 0,85 do 1,2 hektara, co dawało łącznie 17–24 ha na cały łan[7]. Największe gospodarstwa prowadzili: Piotr Wrona, Maciej Bury, Antoni Bury (karczmarz) oraz Franciszek Skoneczny. Osoby te użytkowały po kilka zagonów, pełniąc ważniejsze funkcje gospodarcze w strukturze wsi.

W drugiej połowie XIX wieku wieś Gągolin została podzielona administracyjnie na trzy części: Gągolin Południowy, Gągolin Północny oraz Gągolin Zachodni, zwany też „niemieckim”. Podział ten był efektem reform agrarnych po uwłaszczeniu chłopów oraz osadnictwa kolonistów niemieckich, którzy przybyli na te tereny głównie w XIX wieku w ramach kolonizacji rolnej, zachęcani przez władze zaborcze (głównie pruskie i rosyjskie). Niemcy osiedlali się tu jako ewangelicy i prowadzili własne gospodarstwa. W 1864 roku, przed podziałem, Gągolin liczył 1425 mórg ziemi, 64 osady i 479 mieszkańców. W 1879 roku Gągolin Północny miał 26 domów, Południowy – 47 domów i razem 590 mieszkańców wyznania katolickiego. W 1881 roku Gągolin Zachodni („niemiecki”) liczył 21 domów, 19 osad i 158 mieszkańców, z czego większość stanowili Niemcy-ewangelicy. Karczma przy trakcie sannickim nosiła nazwę „Biała”[8].

Rodzina Burych odgrywała znaczącą rolę w życiu wsi Gągolin w XVIII wieku. W dokumentach z 1761 roku (AKG, Rpp. 163) pojawia się aż pięciu przedstawicieli tej rodziny jako posiadacze gruntów, co czyni ich jedną z najliczniejszych i najlepiej osadzonych rodzin chłopskich w miejscowości. Rodzina posiadała kilka gospodarstw, w tym również karczmę, prowadzoną przez Antoniego Burego, co sugeruje, że byli nie tylko rolnikami, ale też pełnili na tej ziemi, ważne funkcje usługowe i społeczne. Fakt, że przedstawiciel tej rodziny był karczmarzem, może sugerować, że Bury byli również stosunkowo dobrze wykształceni i potrafili pełnić funkcje administracyjne lub handlowe. Według ówczesnych pomiarów, włóka ziemi w Gągolinie miała 20 zagonów, a jeden zagon odpowiadał powierzchni ok. 0,5 ha, co oznaczało, że jedna włóka miała około 10 hektarów. Niektóre gospodarstwa Burych mogły mieć po kilka zagonów, co dawało im znaczną powierzchnię użytkową w stosunku do przeciętnych gospodarstw chłopskich. Obecność tylu członków jednej rodziny w ewidencji ziemskiej świadczy o zakorzenieniu, dobrej sytuacji materialnej oraz dziedziczeniu ziemi wewnątrz rodziny.

Folwark Gągoliński

Historia folwarku Gągolińskiego, którego dzieje ściśle splatają się z terenami dzisiejszego Sromowa i Ostrowca, sięga końca XVIII wieku. Folwark został założony na ziemiach należących do tzw. klucza kompińskiego – zespołu dóbr kościelnych zarządzanych przez archidiecezję gnieźnieńską. Inicjatywa utworzenia folwarku wpisywała się w szerszy proces reorganizacji majątków kościelnych, przeprowadzany z polecenia księcia Michała Poniatowskiego, ówczesnego prymasa Polski i arcybiskupa gnieźnieńskiego, który zmarł w 1794 roku.

Folwark Gągoliński powstał na gruntach położonych pomiędzy wsiami Sromów a Gągolin, w miejscu, które nieco później odegrało istotną rolę w powstaniu wsi Ostrowiec. Od samego początku pełnił funkcję gospodarczą – możliwe, że jego działalność była powiązana z istniejącą nieopodal, w Łowiczu, fabryką tkacką założoną przez prymasa Michała Poniatowskiego.

[9]Z dokumentów przechowywanych w Archiwum Kapituły Gnieźnieńskiej (Rp. 158) wynika, że folwark nie posiadał reprezentacyjnego dworu. Główny budynek był prostą, słomą krytą konstrukcją, składającą się z dwóch izb z przyległymi komorami. Na podwórzu znajdowały się dwie stodoły – jedna z dwoma klepiskami, druga z jednym – a także spichlerz i dwie owczarnie. Większa z nich mogła pomieścić aż 400 owiec, mniejsza – 100. W późniejszym czasie powstała także dodatkowa owczarnia, przeznaczona dla 500 sztuk owiec, co świadczy o istotnej roli hodowli w gospodarce folwarcznej.

W połowie XIX wieku folwark przeżył poważny kryzys. W wyniku wyjątkowo mokrych i nieurodzajnych lat 1853–1855, uprawy stały się trudne, a ziemie podmokłe i nieprzydatne do gospodarowania. W efekcie chłopi porzucili gospodarstwo, pozostawiając ziemię nieuprawianą.

W 1863 roku, podobnie jak inne dobra kościelne w regionie, folwark Gągoliński został prawdopodobnie skonfiskowany przez władze pruskie. Był to element szerszej polityki sekularyzacji majątków kościelnych prowadzonej przez państwo pruskie na ziemiach zaboru.

Dopiero około 1869 roku, po uiszczeniu zaległych podatków, folwark został przejęty przez niejakiego Jana Zaleskiego. Na mocy tego przejęcia majątek przeszedł na jego własność i od tego czasu funkcjonował już pod nową nazwą – jako Folwark w Sromowie.

Z biegiem lat obszar dawnego folwarku zaczął przekształcać się w nową jednostkę osadniczą – wieś Ostrowiec, której rozwój i historię szczegółowo omówię w kolejnym rozdziale.

Patoki i młyn, obraz wsi duchownej pod zarządem arcybiskupów gnieźnieńskich (XVI–XVIII w.)

Wieś Patoki należała do klucza kompińskiego dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich i od początku wyróżniała się na tle innych osad parafialnych. Była to jedyna wieś lokowana i utrzymana na prawie polskim, bez instytucji wójtostwa[1]. Już w początkach XVI wieku notowano tu 10 łanów uprawnych, a gospodarze – jak w innych wsiach kościelnych – opłacali czynsz pieniężny i składali liczne daniny rzeczowe: od wieprzowego po gajowe, od rybnych po opłaty siecznego. Obowiązywała także robocizna: chłopi dostarczali drzewo do trzech młynów, naprawiali groble, kosili łąki. Z gospodarczego punktu widzenia najważniejszym urządzeniem była tu infrastruktura młyńska. Młyn w Patokach, zasilany wodami Rawki i Bzury, należał do największych w całym kluczu kompińskim. Już w XV wieku miał on trzy koła: dwa do mielenia i jedno „do siąmpy”, czyli napędu pomocniczego (prawdopodobnie do napędu urządzenia sortującego, tzw. morfarium)[2]. W 1561 roku arcybiskup Jan Przerębski pozwolił na wykup młyna z rąk niedbałego młynarza – Marcina Krzeciewskiego – przez Jana Niewiarowskiego[3]. Był to krok świadomy i przemyślany, ponieważ duchowni zarządcy dóbr potrafili dokonywać selekcji dzierżawców pod kątem efektywności. Rodzina Niewiarowskich pozostała w posiadaniu młyna przez dziesięciolecia – jeszcze w 1639 roku notowani są jako dzierżawcy[4]. Młynarz zobowiązany był dostarczać do stołu arcybiskupiego dwie miary (ok. 120 litrów) zboża i dwa wieprze rocznie[5]. Dodatkowo, w ramach systemu pomocy naturalnej, dwór kompiński dostarczał drzewo na naprawę grobli.

W 1650 roku rewizja młyna, przeprowadzona przez kanoników gnieźnieńskich Andrzeja Olszewskiego i Aleksandra Magnuskiego, odnotowuje, że „świeżo ks. Arcybiskup Maciej Łubieński przyłączył młynowi półtorej włóki roli” (ok. 27 ha). W zamian młynarz miał obowiązek samodzielnie utrzymywać wszystkie kamienie młyńskie i sprzęt – bez żadnych roszczeń wobec dworu[6]. To przykład skutecznej strategii inwestycyjnej i kontroli majątku – duchowieństwo umiało łączyć przywileje z odpowiedzialnością.

W kolejnych latach młyn oddawano w dzierżawę – w 1682 r. dzierżawiła go kobieta nazwiskiem Musińska, która rocznie oddawała trzy łaszty żyta (ok. 480 litrów) do dworu w Kompinie, a plebanowi – jeden korzec tygodniowo[7]. W 1739 r. obowiązki wzrosły: młyn oddawał 50 korcy żyta (ok. 3 tys. litrów) dworowi i 25 plebanowi. W końcu XVIII w. stan młyna pogorszył się. W 1795 r. posiadał pięć kół mącznych i jedno do łuszczenia kaszy (jagielnik), ale groble były całkowicie zniszczone, a woda przestała napędzać urządzenie. Mimo tego opłata dzierżawna wynosiła aż 2000 florenów rocznie – co wskazuje na jego wysoką wartość nawet w okresie zniszczeń. Równolegle rozwijała się wieś. W 1793 r. odnotowano 26 gospodarzy, m.in.: Jan Gajewski, Paweł Szcześniak, Józef i Antoni Niteccy, Grzelakowie, Papiernikowie, Parobkowie, Drązikowski, Guzik, Trynkowski i inni[8]. W 1827 r. w Patokach było 19 domów i 141 mieszkańców, a w 1886 r. – już 29 domów, 237 mieszkańców i 804 morgi ziemi włościańskiej (ok. 450 ha)[9].

Zarządzanie Patokami przez Kościół gnieźnieński odznaczało się niezwykłą systematycznością i skutecznością. Arcybiskupi i ich urzędnicy wykazywali dużą dbałość o stan majątku, dokonując przemyślanych rewizji, rotacji dzierżawców oraz racjonalnych inwestycji w infrastrukturę rolną i młyńską. Młyn w Patokach, jako przykład kluczowego urządzenia produkcyjnego, był nie tylko źródłem zysków, lecz także narzędziem kontroli społecznej i ekonomicznej nad chłopami. Obciążenia chłopskie były zróżnicowane, lecz logicznie dostosowane do zasobów ziemi i potencjału wsi. Wszystko to pokazuje, że Kościół nie był wyłącznie instytucją duchową, lecz efektywnie zarządzał dużymi i złożonymi majątkami ziemskimi.

Młyn w Patokach (1768).[10]

Młyn w Patokach, opisany w inwentarzu Księstwa Łowickiego z 1768 roku, był solidną budowlą wzniesioną na węgłach, opartą na słupkach. Konstrukcja wykonana była głównie z drewna, z podłogą z dylów i częściowo z kamienia. W jego skład wchodziło koło wodne i wał z osadzonymi na nim kołami zębatymi, które stanowiły mechaniczne serce młyna. Wymieniono także inne istotne elementy techniczne, takie jak wrzeciona, paprze, panewek, cewki oraz skrzynie i kosze wykonane z łubów, służące do przechowywania zboża i mąki. Kamienie młyńskie osadzone były w drewnianych i żelaznych oprawach, a napęd przenoszony był za pomocą różnych części drewniano-żelaznych.

Obok młyna znajdowała się osobna młynica, również zbudowana z drewna, w której zainstalowane były kamienie mielące. Konstrukcja ta, oparta na dylach, wymagała jednak pewnych napraw i wzmocnień, szczególnie w miejscach, gdzie woda podmywała fundamenty. Przy młynie stała też szopa na słupach, przeznaczona do przechowywania potrzebnych narzędzi i materiałów.

Tuż obok młyna znajdował się nowy budynek mieszkalny młynarza. Wzniesiony na słupach, posiadał izbę z piecem i kominem, sienie oraz komorę. Cały dom wykonany był z drewna, z prostym dachem krytym słomą. Drzwi zamocowane były na zawiasach, a wewnątrz znajdowały się drewniane meble i podstawowe wyposażenie. Budynek ten pełnił funkcję zarówno mieszkalną, jak i gospodarczą, stanowiąc integralną część młyna i jego codziennego funkcjonowania.